Am saith mlynedd, bu Jim Mortram yn tynnu ffotograffau o fywydau pobl yn ei gymuned. Roedd yn dangos eu trafferthion o ddydd i ddydd, o ran problemau iechyd corfforol a meddyliol a system nawdd cymdeithasol a oedd yn methu. Trwy ei gamera a’u tystiolaeth nhw, mae Small Town Inertia yn dangos eu hynysiad a’u hunigrwydd yn eu bywydau bob dydd.
Dyddiad: Dydd Mawrth, 21 Ebrill
Amser: 7pm (drysau ar agor 6.30pm)
Lleoliad: I fyny'r grisiau yn Oriel Colwyn
“I gychwyn, rwy’n brif ofalwr di-dâl i Mam. Rhois y gorau i ysgol gelf yn y 90au i ddychwelyd i gartref y teulu i ofalu amdani. Tua 15 mlynedd i mewn, cefais fenthyg camera a darganfyddais yn fuan iawn mai’r hyn yr oeddwn am ei wneud gyda gweddill fy mywyd oedd rhannu straeon pobl yn fy nghymuned leol a oedd yn wynebu pwysau a straen polisïau a oedd yn cosbi pobl ar epidermis y gymuned, yn enwedig polisïau fel Caledi.”
*NODER: Oherwydd amgylchiadau Jim a’i gyfrifoldebau fel gofalwr, bydd y sesiwn hon yn cael ei chynnal trwy sgwrs fyw dros Zoom a chyflwyniad yn yr oriel.
Mae ei waith yn cwmpasu materion anodd fel anabledd, caethiwed a hunan-niwed, ond mae bob amser yn cynnwys gobaith ac urddas, gan ganolbwyntio ar gryfder a gwydnwch y bobl y mae'n tynnu eu lluniau.
Fe wnaethom arddangos gwaith cychwynnol Small Town Inertia Jim fel rhan o’r Ŵyl Northern Eye gyntaf yn ôl yn 2017. Dyma un o’r arddangosfeydd y siaradir amdani fwyaf o’r ŵyl hyd heddiw.
Mae ei waith yn cwmpasu materion anodd fel anabledd, caethiwed a hunan-niwed, ond mae bob amser yn cynnwys gobaith ac urddas. Mae Small Town Inertia yn dystiolaeth o gryfder a gwydnwch y bobl y mae'n tynnu eu lluniau.
Mae pawb sy’n cymryd rhan yn gwybod bod Jim wedi tynnu eu llun, a’u bod wedi siarad i mewn i’w feicroffon. Maent i gyd yn cydweithio, nid ydynt yn destunau a’r cyfan maen nhw’n ei ddymuno yw y bydd eu tystiolaeth yn cael ei chlywed. Ers ei greu, yr hyn sydd bwysicaf i Small Town Inertia yw cydweithio â’r gymuned a rhannu eu tystiolaeth. Dywedodd Mortram “Nid ydym yn byw mewn gwlad lle nad oes gan bobl lais, ond yn anaml fydd pobl yn gwrando a byddant yn dewis edrych i ffwrdd.”
Mae Jim Mortram wedi gweithio gydag Image & Reality i ail-ddylunio ei lyfr cyntaf a werthodd allan, Small Town Inertia gan ychwanegu ffotograffau a thystiolaeth nad ydynt wedi’u gweld erioed o’r blaen. Gyda’r ffotograffau a’r dystiolaeth newydd, mae argraffiad newydd o lyfr Small Town Inertia ar gael i’w archebu rŵan. Mae danfoniad gan yr argraffwyr wedi’i gadarnhau a bydd archebion yn cael eu hanfon o 20 Chwefror 2026.
Mae Small Town Inertia 2 yn cynrychioli saith mlynedd arall ym mywydau pobl yn ac o gwmpas Dereham, y dref fach yn Norfolk lle mae Jim yn byw. Mae llywodraethau wedi mynd a dod ond i lawer o’r unigolion mae Jim yn gweithio gyda nhw, nid oes unrhyw beth wedi newid. Maent wedi’u gadael i lawr gan galedi, eu hiechyd, rhestrau aros a system nawdd cymdeithasol nad yw’n gweithio i’r rhai mewn mwyaf o angen.
Dydi pethau heb wella. Yr hyn sydd wedi newid yw’r brys.
“Yn llawn angerdd a thân, ond heb hunan-dosturi a gofid - mae’r cerddi, ffotograffau a pharagraffau hyn yn mynd â ni i fyd a bywyd y mae’r mwyafrif ohonom yn ddigon lwcus i beidio â’i adnabod. Ond dylem wybod, oherwydd mae hon yn stori am gyd-ddinasyddion sy’n sownd mewn system nad yw’n ddigon da. Rwy’n eich annog i gael golwg…”Syr Stephen Fry, Gorffennaf 2025
Yn Small Town Inertia 2, mae’r ffiniau rhwng rôl Jim fel ffotograffydd a chyfwelydd wedi’u pylu gan ei gyfranogiad ei hun yn y straeon mae’n eu hadrodd. Ar ôl cael eu gorfodi i hunan-ynysu am 18 mis yn ystod cyfnod clo COVID-19 (i amddiffyn dau riant hynod o ddiamddiffyn a phawb arall sy’n ymddangos gyda’u straeon eu hunain), dewisodd ei deulu ei hun fod yn rhan o’r stori hon o esgeulustod, arwahanrwydd ac ofn.
Dywedodd Mortram “Yn ystod Covid, roedd rhaid i mi gadw pawb yn ddiogel. Roeddwn i’n cadw mewn cysylltiad cyson â phawb y tu allan i’n cartref dros y ffôn neu’r cyfryngau cymdeithasol, gan gysylltu a chreu cyfweliadau tra’r oeddwn i adref i gofnodi cwymp meddyliol fy rhieni wrth iddyn nhw ddelio ag arwahanrwydd a sgil-effeithiau asesiadau Taliad Annibyniaeth Personol (PIP).”
Mae Small Town Inertia 2 yn darlunio canlyniadau sy’n gwaethygu mewn system sy’n cosbi pobl y dylai fod yn eu helpu. O glawr i glawr, mae’n llawn tystiolaeth cyfranogwyr yn eu geiriau eu hunain. Popeth oedd ganddynt i’w ddweud a sut oeddent am ei ddweud.
“Mae’r lluniau hyn fel darluniau ogof hynafol mewn byd sydd wedi’i leihau i bethau y byddai’n well gennym eu gweld oherwydd mae pob un ohonom yn gweithredu ar ein pen ein hunain bellach ac mewn tawelwch trwy symudiad digidol.” Jason Williamson, Sleaford Mods, Gorffennaf 2025
Mae pawb sy’n cymryd rhan yn gwybod bod Jim wedi tynnu eu llun, a’u bod wedi siarad i mewn i’w feicroffon. Maent i gyd yn cydweithio, nid ydynt yn destunau a’r cyfan maen nhw’n ei ddymuno yw y bydd eu tystiolaeth yn cael ei chlywed.
Mae llygedyn o obaith yn eu geiriau, eu gwytnwch a’u cyngor a ddaeth o ddoethineb a enillwyd dim ond trwy brofiad o gymdeithas a system sy’n dewis eu hanwybyddu.
Adroddiadau o reng flaen y rhai ar y cyrion yw’r rhain.
“Small Town Inertia 2 yw’r mwyaf prin o brosiectau dynol o ran mai dyna ydyw…mae Mortram yn byw er mwyn ei gymuned ac yn fy marn i, ei ymrwymiad i’r lleisiau unig sydd wedi’u hanwybyddu y mae’n eu cofnodi, yw’r gwaith mwyaf pwysig sy’n cael ei wneud ym maes ffotograffiaeth y DU heddiw. Mae gwaith Mortram yn rhodd brin ac rydw i’n gwybod ei fod yn malio mwy am y bobl sy’n rhan o Small Town Inertia nag am unrhyw ganmoliaeth neu glod gan yr arena celfyddydau a diwylliannol ehangach. Mae Motram yn arbennig.” Jamie Thrasivoulou, Gorffennaf 2025